Bakı hər gün bir az da yüklənir. Səhər saatlarında şəhərin küçələrində kilometrlərlə uzanan avtomobil sıraları, axşam isə evə qayıtmaq istəyən insanların saatlarla yolda qalması artıq adi mənzərəyə çevrilib.

Tıxac deyəndə adətən yol, körpü, tunel, parklanma və ictimai nəqliyyat məsələlərindən danışırıq. Təbii ki, bunların hər birinin öz yeri var. Amma məsələnin daha dərin bir tərəfi də var.

Biz əvvəlcə özümüzə sual verməliyik: bu qədər insan niyə hər gün Bakıya gəlir?

Cavabın böyük hissəsi bəllidir: iş üçün.

Rayonda iş tapmaq çətindir, maaş Bakıya nisbətən aşağıdır, bəzi peşələr üzrə ümumiyyətlə seçim azdır. İnsan da ailəsini dolandırmaq üçün Bakıya üz tutur. Beləcə şəhərə hər gün yeni bir insan axını başlayır.

Bu axın illərlə davam etdikcə Bakının yolları, ictimai nəqliyyatı, məktəbləri, xəstəxanaları və digər infrastrukturu da daha çox yüklənir.

Ona görə də Bakıdakı tıxacın bir hissəsinin səbəbini Bakının küçələrində deyil, regionların iqtisadi vəziyyətində axtarmaq lazımdır.

Uzun illərdir regionların inkişafı ilə bağlı dövlət proqramları həyata keçirilir, infrastruktur layihələri reallaşdırılır, yollar çəkilir, yeni müəssisələr yaradılır. Bu siyasətin daha da dərinləşdirilməsi və regionlarda insanları Bakıya gətirməyəcək qədər güclü, dayanıqlı iş yerlərinin yaradılması isə problemin həllinə ciddi təsir göstərə bilər.

Rayonda iş varsa, insan niyə Bakıya gəlsin?

Tutaq ki, Aran rayonlarında kənd təsərrüfatı inkişaf edir. Amma məsələ yalnız məhsul yetişdirməklə bitməməlidir.

Pambıq əkilir — elə həmin regionda ilkin emal müəssisəsi işləyir. Daha sonra iplik və tekstil istehsalı qurulur.

Taxıl yetişdirilir — onun emalı, un və digər məhsulların istehsalı regionda həyata keçirilir.

Meyvə yetişdirilir — yanında soyuducu anbar, qablaşdırma və konserv müəssisəsi fəaliyyət göstərir.

Belə olduqda təkcə fermer üçün yox, aqronomdan texnoloqa, mexanikdən sürücüyə, fəhlədən mühasibə qədər yüzlərlə insan üçün iş yeri yaranır.

Üzümçülük də böyük iqtisadi imkan yarada bilər

Məsələn, Şamaxı, Beyləqan və digər uyğun rayonlarda üzümçülüyün inkişafı yalnız bağ salmaq və üzümü satmaqla məhdudlaşmamalıdır.

Üzümün özü satıla bilər, şirə və digər qida məhsullarına çevrilə bilər, qurudula bilər. Emal müəssisələrində isə şərab və digər məhsullar istehsal oluna bilər. Emal prosesindən yaranan bəzi əlavə məhsulların da müxtəlif sahələrdə istifadəsi mümkündür.

Əsas məsələ budur ki, üzüm bağında başlayan iqtisadi proses yalnız məhsulun satılması ilə başa çatmasın.

Bağ salınır — işçi qüvvəsi tələb olunur.

Üzüm becərilir — daimi və mövsümi iş yerləri yaranır.

Məhsul yığılır — daşınma və logistika xidmətlərinə ehtiyac artır.

Emal müəssisəsi işləyir — texnoloq, mexanik, sürücü, qablaşdırıcı, mühasib və digər mütəxəssislərə ehtiyac yaranır.

Hazır məhsul satılır — ticarət və xidmət sektorunda əlavə gəlir formalaşır.

Yəni bir üzüm bağı təkcə fermerə gəlir gətirmir. Ətrafında bütöv bir iqtisadi zəncir yaradır.

Eyni yanaşmanı pambıqçılıq, taxılçılıq, meyvəçilik, çayçılıq, sitrusçuluq, heyvandarlıq və digər sahələrə də tətbiq etmək mümkündür.

Məqsəd sadəcə “rayonda kənd təsərrüfatı inkişaf etsin” demək olmamalıdır.

Məqsəd rayonda istehsal olunan məhsulun mümkün qədər çox hissəsinin elə həmin rayonda və ya yaxın regionda emal olunması, əlavə dəyər yaratması və yeni iş yerlərinə çevrilməsi olmalıdır.

Çünki insan üçün əsas sual yalnız “mən burada nə istehsal edəcəyəm?” deyil.

Əsas sual budur:

“Mən burada necə və nə qədər qazanacağam?”

Regionlarda kiçik sənaye müəssisələri niyə çoxalmasın?

Bakı və Sumqayıtda sənaye müəssisələrinin olması normaldır. Amma ölkənin digər bölgələrində də həmin rayonun iqtisadi imkanlarına uyğun kiçik və orta sənaye müəssisələrinin sayı artırılmalıdır.

Bir rayonda kənd təsərrüfatı texnikasının təmiri və istehsalı, digərində mebel, başqa birində qida emalı, digər bölgədə tikinti materialları və qablaşdırma müəssisəsi fəaliyyət göstərə bilər.

Məsələn, kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan rayonda texnika xarab olanda onu təmir etdirmək üçün Bakıya ehtiyac qalmasın. Həmin rayonda servis mərkəzi, ehtiyat hissələri mağazası və texniki xidmət müəssisəsi olsun.

Bu həm fermerin işini asanlaşdırar, həm də yeni peşələr və iş yerləri yaradardı.

Burada söhbət keçmiş sovxoz və kolxoz sistemini olduğu kimi qaytarmaqdan getmir.

Amma həmin sistemdə olan bəzi mexanizmlər — texnika bazası, iri təsərrüfatların yaradılması, kollektiv əmək və dövlət dəstəyi — müasir kooperativ modeli ilə tətbiq edilə bilər.

Fermer təkbaşına texnika almaqda çətinlik çəkirsə, bir neçə fermer birləşib kooperativ yarada bilər. Dövlət isə belə təşəbbüsləri texnika, güzəştli maliyyələşmə, infrastruktur və satış imkanları ilə dəstəkləyə bilər.

Ən vacib məsələ isə maaşdır

Rayonda işləyən insan öz əməyinin qarşılığında Bakıdakı həmkarından əhəmiyyətli dərəcədə az qazanmamalıdır.

Əksinə, bəzi peşələr üzrə regionlarda işləməyi stimullaşdırmaq üçün əlavə əməkhaqqı və sosial təminatlar tətbiq oluna bilər.

Məsələn, rayonda çalışan müəllim, həkim, aqronom, baytar, mühəndis və digər mütəxəssislərə əlavə ödəniş, xidmət mənzili və digər sosial imkanlar təqdim edilərsə, gənc mütəxəssis üçün regionda işləmək daha cəlbedici seçimə çevrilər.

İnsan niyə Bakıya gəlsin ki, əgər öz rayonunda yaxşı maaş, normal yaşayış şəraiti və peşəsinə uyğun iş yeri varsa?

Məktəbdən başlamaq lazımdır

Regionların inkişafı təkcə zavod tikməklə həll olunmur. Bunun üçün kadr da yetişdirmək lazımdır.

Rayon məktəblərində peşə və istehsalat yönümlü təhsilə daha çox yer verilə bilər. Şagird 9-cu sinifdən sonra bilməlidir ki, onun qarşısında yalnız universitetə daxil olmaq və Bakıda ofis işi axtarmaq seçimi yoxdur.

Aqronom, baytar, mexanik, elektrik, texnoloq, kənd təsərrüfatı texnikası üzrə mütəxəssis və digər peşələr də yaxşı qazanc gətirən və cəmiyyət üçün dəyərli peşələr olmalıdır.

Çünki ölkəyə yalnız ali təhsilli insanlar yox, işini yüksək səviyyədə bilən peşəkarlar da lazımdır.

Bakı rahat nəfəs almaq üçün regionlar da inkişaf etməlidir

Bu gün Bakıda yeni yol çəkirik, sabah həmin yol da dolur. Yeni körpü tikirik, bir müddət sonra orada da tıxac yaranır.

Çünki əsas problem yalnız yolun dar olması deyil.

İnsan və iş yerlərinin həddindən artıq mərkəzləşməsidir.

Əgər ölkənin müxtəlif bölgələrində normal maaşlı, sabit və perspektivli iş yerləri yaradılarsa, insanın Bakıya gəlmək məcburiyyəti azalacaq.

Bu, təkcə Bakıdakı tıxacın azalması demək deyil.

Bu, regionlarda əhalinin artması, sahibkarlığın inkişafı, yerli iqtisadiyyatın canlanması, kəndlərin boşalmamasıdır.

Bu, insanların doğulduğu yerdə yaşayıb işləməsi, ailəsindən və torpağından ayrılmaması deməkdir.

Bəzən bir tıxacın qarşısını almaq üçün yeni yol çəkmək yox, insanın niyə həmin yola çıxdığını dəyişmək lazımdır.

Bakı Azərbaycanın paytaxtıdır və inkişaf etməlidir. Amma ölkənin bütün iqtisadi və sosial imkanlarının bir şəhərin ətrafında cəmləşməsi uzunmüddətli perspektivdə nə paytaxta, nə də regionlara fayda verə bilər.

Bəlkə də Bakının tıxacını azaltmağın ən böyük layihələrindən biri yeni yol və ya yeni körpü deyil.

Bəlkə ən böyük nəqliyyat layihəsi regionlarda yeni iş yerlərinin yaradılmasıdır.

İnsan öz rayonunda yaxşı qazanırsa, ailəsi ilə rahat yaşayırsa, övladı normal təhsil alırsa, niyə Bakıya köçsün?

O zaman Bakı da bir qədər nəfəs alar, regionlar da daha sürətlə inkişaf edər.

Sual isə açıq qalır: regionlarda maaşı və sosial təminatı yaxşı olan real iş yerləri kifayət qədər artsa, Bakıya üz tutan insanların bir hissəsi öz rayonuna qayıtmazmı?

Rauf Adiloğlu