Smartfon artıq uşaqların həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Məktəb, dərs, dostlarla ünsiyyət, video və oyunlar bir çox hallarda telefon üzərindən həyata keçirilir. Lakin uşağın əlinə ilk smartfonun nə vaxt verilməsi və sosial şəbəkəyə hansı yaşda qoşulmasının doğru olduğu ilə bağlı mübahisələr getdikcə artır.
Azərbaycanda da bu məsələ artıq ictimai müzakirənin əsas mövzularından birinə çevrilir. Medianın İnkişafı Agentliyinin keçirdiyi son ictimai rəy sorğusunun nəticələri göstərib ki, respondentlərin 88,2 faizi 16 yaşdan aşağı şəxslərin sosial şəbəkələrə girişinin qadağan edilməsini dəstəkləyir. 16 yaşdan aşağı uşaqları olan respondentlər arasında bu göstərici 91,2 faizə yüksəlib.
Daha maraqlısı odur ki, həmin valideynlərin 67,9 faizi övladlarının sosial şəbəkələrdən istifadə etdiyini bildirib.
Sorğuda iştirak edənlərin 87,5 faizi uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadəsinin onların təhsil və tərbiyəsinə mənfi təsir göstərdiyini düşünür. 93,1 faiz isə sosial şəbəkə platformalarının dövlət tərəfindən tənzimlənməsini məqsədəuyğun hesab edir.
Beləliklə, Azərbaycanda cəmiyyətin böyük hissəsi uşaqların sosial şəbəkələrə çıxışına yaş məhdudiyyəti qoyulmasını dəstəkləyir. Bəs mütəxəssislər bu məsələyə necə yanaşır?
Telefonla sosial şəbəkəni eyni tutmaq olmaz
Əvvəlcə iki məsələnin fərqini qoymaq lazımdır: uşağın telefon istifadə etməsi ilə sosial şəbəkə hesabının olması eyni şey deyil.
Telefon valideynlə əlaqə saxlamaq, məktəbə gedib-gəlmə zamanı təhlükəsizlik, təhsil proqramlarından istifadə və digər praktiki məqsədlər üçün lazım ola bilər. Sosial şəbəkə isə uşağı tanımadığı insanlarla ünsiyyətə, alqoritmik məzmun axınına, reklam və kommersiya təsirlərinə, kiberzorakılığa və digər risklərə çıxara bilər.
Amerika Pediatriya Akademiyasının (AAP) 2026-cı ildə yenilənmiş yanaşması da məsələyə yalnız “gündə neçə saat telefon?” prizmasından baxmamağı tövsiyə edir. Akademiya bildirir ki, uşağın yaşı, istifadə etdiyi məzmun, rəqəmsal medianın yuxu, fiziki aktivlik, dərs və ailə münasibətlərini nə dərəcədə sıxışdırması nəzərə alınmalıdır. AAP həmçinin platformaların istifadəçini mümkün qədər uzun müddət ekranda saxlamağa hesablanmış “sonsuz sürüşdürmə”, avtomatik oynatma və bildirişlər kimi funksiyalarından narahatlığını vurğulayır.
13 yaş sosial şəbəkə üçün başlanğıc həddidirmi?
Bir çox sosial şəbəkə platformasında hesab yaratmaq üçün minimum yaş 13 olaraq müəyyənləşdirilib. Lakin bu, mütləq şəkildə “13 yaşında uşaq sosial şəbəkəyə hazırdır” demək deyil.
AAP hazırda 13 yaşdan aşağı uşaqların sosial şəbəkədən istifadəsinə ehtiyatla yanaşmağı tövsiyə edir. Akademiyanın ekspertləri hesab edir ki, valideyn uşağın platformadan nə üçün istifadə etdiyini, hansı məzmunla qarşılaşdığını və bunun onun emosional vəziyyətinə necə təsir etdiyini daim izləməlidir.
Bu baxımdan 13 yaş daha çox bir sıra platformaların müəyyən etdiyi texniki minimumdur, psixoloji və sosial baxımdan universal “hazırlıq yaşı” deyil.
16 yaş müzakirəsi niyə güclənib?
Son illərdə bir sıra ölkələr daha sərt yanaşmaya keçib.
Ən ciddi nümunələrdən biri Avstraliyadır. Ölkədə 16 yaşdan aşağı şəxslərin sosial media hesablarına dair məhdudiyyətlər 10 dekabr 2025-ci ildən qüvvəyə minib. Qanuna əsasən, yaş məhdudiyyəti tətbiq edilən platformalar 16 yaşdan aşağı şəxslərin hesab yaratmasının və ya saxlamasının qarşısını almaq üçün “ağlabatan tədbirlər” görməlidir.
Avstraliya nümunəsi göstərir ki, məsələ artıq təkcə valideyn məsuliyyəti kimi deyil, dövlət və texnologiya şirkətlərinin də məsuliyyəti kimi nəzərdən keçirilir. Lakin bu modelin tətbiqi də asan deyil. Yaşın internetdə necə yoxlanılması, şəxsi məlumatların qorunması və uşaqların qadağanı müxtəlif yollarla keçməsinin qarşısının alınması ciddi suallar yaradır.
Fransada 15 yaş həddi mübahisə doğurdu
Fransa da 15 yaşdan aşağı uşaqların sosial şəbəkələrə girişini məhdudlaşdırmaq istiqamətində addımlar atıb. Lakin 2026-cı ilin avqustunda ölkənin Konstitusiya Şurası 15 yaşdan aşağı uşaqlar üçün sosial şəbəkə qadağasını nəzərdə tutan qanunu konstitusion hüquqlara, o cümlədən ifadə və ünsiyyət azadlığına dair problemlər səbəbindən bloklayıb. Prezident Emmanuel Makron isə daha hüquqi baxımdan dayanıqlı variant hazırlanmasını istəyib.
Bu nümunə mühüm bir məqamı ortaya qoyur: uşaqları qorumaqla onların hüquqlarını məhdudlaşdırmaq arasında balans yaratmaq asan deyil.
UNICEF: Təkcə yaş qadağası kifayət deyil
Beynəlxalq təşkilatların mövqeyi də daha mürəkkəbdir.
UNICEF bildirir ki, yaş məhdudiyyətləri uşaqları onlayn risklərdən qorumaq üçün təkbaşına kifayət etmir. Təşkilat kiberzorakılıq, istismar və zərərli məzmun kimi risklərin mövcudluğunu qəbul etməklə yanaşı, yalnız qadağaya arxalanmağın əks nəticələr verə biləcəyinə də diqqət çəkir.
Yəni uşağın sosial şəbəkəyə giriş yaşını 13, 15 və ya 16 müəyyən etmək problemin yalnız bir hissəsidir. Əsas suallardan biri də budur: uşaq platformaya daxil olduqdan sonra orada nə ilə qarşılaşacaq?
Telefon neçə yaşında verilməlidir?
Burada universal bir rəqəm demək çətindir. Uşağın yaşı ilə yanaşı onun məsuliyyət səviyyəsi, gündəlik ehtiyacları və ailənin nəzarət imkanları nəzərə alınmalıdır.
Şərti olaraq belə yanaşmaq olar:
0-2 yaş: şəxsi smartfon vermək üçün uyğun dövr deyil. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 1 yaşlı uşaqlar üçün ekran qarşısında oturaq vaxtı tövsiyə etmir. 2 yaşlı uşaqlar üçün isə ekran qarşısında oturaq vaxtın gündə 1 saatdan çox olmamasını, daha azının daha yaxşı olduğunu bildirir.
3-5 yaş: əsas məqsəd telefon sahibi etmək yox, ekran istifadəsini məhdud və valideyn nəzarətində saxlamaqdır. ÜST 3-4 yaşlı uşaqlar üçün oturaq ekran vaxtının gündə 1 saatdan çox olmamasını tövsiyə edir.
6-9 yaş: telefon yalnız konkret ehtiyac olduqda və mümkün qədər valideyn nəzarəti ilə istifadə edilə bilər. Bu yaşda sosial şəbəkə hesabından daha çox təhsil, əlaqə və yaşa uyğun məzmun məsələsi ön plana çıxır.
10-12 yaş: uşağın rəqəmsal bacarıqları inkişaf etdirilə bilər, lakin sosial şəbəkələrə sərbəst giriş hələ də ciddi nəzarət tələb edir. Şəxsi hesab, tanımadığı şəxslərlə ünsiyyət, açıq profil və geolokasiyanın paylaşılması kimi məsələlər xüsusi diqqət tələb edir.
13-15 yaş: sosial şəbəkə istifadəsi mümkündürsə belə, valideyn nəzarəti və ailədaxili qaydalar vacib olaraq qalır. AAP bu yaş qrupunda uşağın sosial mediadan necə istifadə etdiyinə, məzmunun emosional vəziyyətinə və ailə münasibətlərinə təsirinə diqqət yetirilməsini tövsiyə edir.
16 yaş və yuxarı: uşaq rəqəmsal mühitdə daha müstəqil ola bilər, amma bu, nəzarətin tamamilə aradan qaldırılması demək deyil.
Əsas məsələ telefon yox, onun uşağın həyatında tutduğu yerdir
AAP-ın yeni yanaşmasının əsas fikirlərindən biri də budur ki, yalnız ekran qarşısında keçirilən dəqiqələri saymaq kifayət etmir. Əsas sual budur: telefon uşağın həyatında nəyi əvəz edir?
Əgər telefon yuxunu azaldırsa, dərslərə mane olursa, fiziki hərəkəti azaldırsa, ailə ilə ünsiyyəti zəiflədirsə, uşaq telefondan uzaq qalanda əsəbiləşirsə, real dostluqların yerini virtual münasibətlər alırsa onda problem artıq sadəcə “ekran vaxtı” deyil.
AAP ekspertləri ailənin özünün də nümunə olmasının vacibliyini vurğulayır. Valideyn uşağa “telefonu kənara qoy” deyib özü daim telefondadırsa, qaydanın təsiri zəifləyir. Akademiya ailələrə birlikdə hazırlanmış Family Media Plan – ailə media planı yaratmağı, yemək, ev tapşırığı və yatmazdan əvvəl telefon kimi ekranlardan azad zonalar müəyyən etməyi tövsiyə edir.
Bəs Azərbaycanda hansı model daha məqsədəuyğundur?
Medianın İnkişafı Agentliyinin sorğusu göstərir ki, Azərbaycan cəmiyyətində 16 yaşdan aşağı uşaqların sosial şəbəkələrə girişinin məhdudlaşdırılmasına çox yüksək dəstək var. Lakin xarici təcrübə göstərir ki, yalnız qadağa ilə məsələ həll olunmur. Avstraliya yaş məhdudiyyəti tətbiq edir, Fransa daha sərt model qurmağa çalışır, UNICEF isə yaş həddinin təkbaşına kifayət etmədiyini bildirir. AAP isə ailə, məktəb, platformalar və dövlətin birlikdə hərəkət etməsinin vacibliyini vurğulayır.
Azərbaycan üçün də ən effektiv model yalnız “16 yaşa qədər qadağa” kimi deyil, daha geniş uşaq rəqəmsal təhlükəsizliyi sistemi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Buraya yaş məhdudiyyəti ilə yanaşı valideyn nəzarəti, platformaların məsuliyyəti, yaşa uyğun məzmun, kiberzorakılıqla mübarizə, məktəblərdə rəqəmsal savadlılıq və uşaqların şəxsi məlumatlarının qorunması daxil edilə bilər. Çünki uşağı internetdən tamamilə uzaqlaşdırmaq getdikcə çətinləşir. Əsas məsələ onu internetdə təhlükəsiz yaşamağa hazırlamaqdır.
Bu baxımdan sual bəlkə də “Uşağa telefon neçə yaşında verilməlidir?” yox, “Uşaq telefon və sosial şəbəkədən istifadə etməyə nə vaxt hazır olur?” şəklində qoyulmalıdır.
Bu iki sualın cavabı heç də həmişə eyni yaş olmur.
