Azərbaycanın Avropa enerji bazarına çıxışı neft və qazla məhdudlaşmaya bilər.
Xəzər–Qara dəniz–Avropa yaşıl enerji dəhlizi üzrə texniki-iqtisadi əsaslandırmanın nəticələri açıqlanıb. Layihə reallaşarsa, Azərbaycan bərpaolunan mənbələrdən əldə etdiyi elektrik enerjisini Gürcüstan və Qara dənizin dibi ilə Avropa bazarına çatdıra biləcək.
Bəs bu, ölkəyə nə qədər gəlir gətirə və iqtisadiyyat üçün hansı imkanları yarada bilər?
Avropaya ildə 20 milyard kilovat-saat elektrik enerjisi
Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstanın iştirak etdiyi layihənin texniki-iqtisadi əsaslandırmasını beynəlxalq mühəndislik və konsaltinq şirkəti CESI hazırlayıb. Nəticələr 22 oktyabr 2026-cı ildə Bakıda beynəlxalq investorlara təqdim olunub.
Təxminən 3 min kilometr uzunluğunda nəzərdə tutulan yaşıl enerji dəhlizinin ötürmə gücünün 4 giqavata çatdırılması planlaşdırılır. Layihənin 2032-ci ildən mərhələli şəkildə istismara verilməsi, 2040-cı ildən isə Avropaya ildə təxminən 20 milyard kilovat-saat elektrik enerjisinin ötürülməsi gözlənilir. Layihə regionda ən azı 8 giqavatlıq bərpaolunan enerji istehsalı gücünün inkişafına da şərait yarada bilər.
Dəhlizin əsas hissələrindən biri Qara dənizin dibi ilə çəkiləcək yüksək gərginlikli elektrik kabelidir. Dənizin bəzi hissələrində dərinliyin 2200 metrə çatması texniki və maliyyə baxımından ciddi çətinlik yaradır.
Layihənin texniki cəhətdən mümkün hesab edilməsi mühüm mərhələdir. Lakin tikintiyə başlanması üçün maliyyələşmə, investorların iştirakı və elektrik enerjisinin alıcıları ilə uzunmüddətli müqavilələr barədə qərarlar verilməlidir. Yekun investisiya qərarının 2029-cu ildə qəbul edilməsi hədəflənir.
Azərbaycan nə qədər pul qazana bilər?
Layihənin iqtisadi nəticələrini qiymətləndirərkən əsas məsələ Avropaya satılacaq elektrik enerjisinin həcmi ilə Azərbaycanın əldə edəcəyi xalis gəliri bir-birindən ayırmaqdır. Texniki-iqtisadi əsaslandırmanın ictimaiyyətə açıqlanan məlumatlarında Azərbaycanın bu layihədən əldə edəcəyi illik gəlirin konkret məbləği göstərilmir. Çünki gəlir elektrik enerjisinin satış qiymətindən, ixracın faktiki həcmindən, ötürmə tariflərindən, istehsal xərclərindən, maliyyələşmə ödənişlərindən və layihədə iştirak edən tərəflərin gəlir bölgüsündən asılı olacaq.
Mümkün miqyası anlamaq üçün şərti hesablama aparaq. Əgər Avropaya ildə 20 milyard kilovat-saat, yəni 20 milyon meqavat-saat elektrik enerjisi çatdırılsa və satış qiyməti orta hesabla 50 avro/meqavat-saat olsa, həmin elektrik enerjisinin ümumi satış dəyəri 1 milyard avro təşkil edər. Qiymət 80 avro/meqavat-saat olarsa, bu göstərici 1,6 milyard avroya çatar.
Həmin məbləğin hamısı Azərbaycana çatmayacaq. Elektrik enerjisinin hansı hissəsinin Azərbaycanda istehsal ediləcəyi, satış gəlirlərinin tərəflər arasında necə bölüşdürüləcəyi və ötürmə xərclərinin nə qədər olacağı ayrıca müəyyənləşdirilməlidir.
Neft və qazdan sonra yeni ixrac istiqaməti
Layihənin Azərbaycanın iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyəti yalnız elektrik satışından əldə ediləcək gəlirlə ölçülmür.
Birincisi, ixrac məhsullarının şaxələndirilməsi imkanı yaranır. Azərbaycan ənənəvi neft və qaz ixracatçısı olmaqla yanaşı, gələcəkdə Avropa bazarına bərpaolunan enerji təchizatçısı kimi də çıxış edə bilər. Bu, enerji gəlirlərinin strukturunun dəyişməsinə kömək edə bilər.
İkincisi, yeni investisiyalar üçün imkanlar genişlənir. Yaşıl elektrik ixracı külək və günəş enerjisi stansiyalarının, elektrik şəbəkələrinin və enerji saxlama sistemlərinin inkişafını stimullaşdıra bilər. Bu sahələrdə yerli şirkətlər üçün podratçılıq, xidmət və texniki təminat imkanları yarana bilər.
Üçüncüsü, Azərbaycan regional enerji qovşağı rolunu gücləndirə bilər. Dəhliz yalnız elektrik enerjisinin ötürülməsi deyil, ölkələr arasında enerji bazarlarının və infrastrukturun inteqrasiyası baxımından da əhəmiyyətlidir.
Layihə üzrə hesablamalara görə, karbon emissiyalarının ildə 3,6 milyon tona qədər azaldılması da mümkün ola bilər. Bu göstərici Avropanın aşağı karbonlu enerji mənbələrinə tələbatı fonunda layihənin strateji əhəmiyyətini artırır.
Layihənin əsas riski nədir?
Ən böyük çətinliklərdən biri milyardlarla dollar həcmində investisiyanın cəlb edilməsidir. Azərbaycanın energetika nazirinin müavini Elnur Soltanov layihənin həyata keçirilməsi üçün milyardlarla dollar və bir neçə il vaxt lazım olacağını bildirib. Bununla yanaşı, sualtı kabelin çəkilməsi, infrastrukturun istismarı, elektrik enerjisinin bazarlar arasında ötürülməsi və müxtəlif ölkələrin enerji sistemlərinin uyğunlaşdırılması ciddi xərc tələb edəcək.
İnvestorların qərarına təsir edəcək əsas amillərdən biri də gələcək gəlirlərin əvvəlcədən nə dərəcədə təmin olunmasıdır. Uzunmüddətli elektrik enerjisi alqı-satqısı müqavilələri bu baxımdan mühüm rol oynaya bilər. Belə müqavilələr alıcıları, qiymət mexanizmini və satış şərtlərini əvvəlcədən müəyyənləşdirərək layihənin maliyyələşdirilməsini asanlaşdıra bilər.
Digər mühüm məsələ ixrac üçün kifayət qədər yaşıl elektrik enerjisinin istehsalıdır. Ölkədə yeni külək və günəş enerjisi gücləri yaradılmalı, daxili tələbat və ixrac arasında balans qorunmalıdır. Elektrik enerjisinin istehsalı artsa da, ötürücü şəbəkənin imkanları və bazar şərtləri ixracı məhdudlaşdıra bilər.
İqtisadi səmərə hansı şərtlərdən asılıdır?
Layihənin Azərbaycan üçün real iqtisadi nəticə verməsi üç əsas məsələnin həllindən asılıdır: investisiyanın hansı şərtlərlə cəlb ediləcəyi, Avropaya elektrik enerjisinin hansı qiymətə satılacağı və əldə olunan gəlirin xərclərdən sonra nə qədərinin ölkədə qalacağı.
Bunun üçün dövlət və özəl sektorun maliyyələşmədə iştirakı, beynəlxalq maliyyə institutlarının dəstəyi, şəffaf gəlir bölgüsü və uzunmüddətli alqı-satqı müqavilələri vacibdir. Eyni zamanda, yerli bərpaolunan enerji istehsalının artırılması və ixrac infrastrukturunun vaxtında qurulması tələb olunur.
Xəzər–Qara dəniz–Avropa yaşıl enerji dəhlizi Azərbaycanın enerji ixracında yeni mərhələ aça bilər. Ancaq layihənin uğuru təkcə elektrik enerjisinin Avropaya çatdırılması ilə deyil, bu prosesin nə qədər gəlirli olacağı ilə ölçüləcək.
