Avropa İttifaqı tarixinin ən mürəkkəb dövrlərindən birini yaşayır. Ukrayna müharibəsi, enerji təhlükəsizliyi problemləri, iqtisadi artımın zəifləməsi, miqrasiya böhranı və ABŞ-la münasibətlərdə yaranan qeyri-müəyyənlik Avropa İttifaqını ciddi sınaqlar qarşısında qoyub. Belə bir vaxtda Brüsseldən gözlənilən əsas məsələ vahid siyasi iradənin formalaşdırılması, üzv dövlətlərin koordinasiyasının gücləndirilməsi və birliyin qarşısında duran çağırışlara ortaq cavab verilməsi olmalı idi.

Lakin son aylarda baş verən hadisələr tam fərqli mənzərə ortaya qoyur. Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula Fon der Lyayen və Aİ-nin Xarici siyasət və təhlükəsizlik məsələləri üzrə ali nümayəndəsi Kaja Kallas arasında getdikcə açıq xarakter alan qarşıdurma göstərir ki, Brüsselin əsas problemi artıq yalnız xarici təhlükələr deyil. Avropa İttifaqının rəhbərliyində şəxsi nüfuz, liderlik və səlahiyyət uğrunda mübarizə getdikcə daha qabarıq şəkildə üzə çıxır.

Fon der Lyayen və Kallas arasındakı gərginlik institusional fikir ayrılığı, Avropa İttifaqında liderlik böhranı, idarəetmədə xaos və siyasi ambisiyalar ümumi Avropa maraqlarını kölgədə qoyur.

Avropanın xarici siyasətini kim idarə edir?

Brüsseldə indi ən çox verilən suallardan biri budur: Avropa İttifaqının xarici siyasətinə əslində kim rəhbərlik edir?

Formal olaraq bu vəzifə Kaja Kallasın üzərinə düşür. Lakin praktiki olaraq son illər Ursula Fon der Lyayen xarici siyasət, təhlükəsizlik, müdafiə və beynəlxalq diplomatiya sahələrində görünməmiş fəallıq nümayiş etdirir.

Ukrayna müharibəsindən sonra Avropa Komissiyası özünü təkcə iqtisadi və inzibati qurum kimi deyil, geosiyasi qərarvermə mərkəzi kimi təqdim etməyə başladı. Fon der Lyayen demək olar ki, bütün əsas beynəlxalq böhranlarda birbaşa iştirak etməyə çalışdı.

Bu isə təbii olaraq Kallasın rəhbərlik etdiyi diplomatik institutla maraqlar toqquşması yaratdı.

Hazırda Brüsseldə iki paralel xarici siyasət mərkəzi formalaşıb. Hər iki tərəf Avropanın əsas geosiyasi fiquru olmaq istəyir, nəticədə vahid koordinasiya əvəzinə rəqabət meydana çıxır.

Kallas böhran olmadığını deyir, amma gərginliyi etiraf edir

Fon der Lyayen və Kallas arasında münasibətlərin gərginləşməsi artıq heç kimə sirr deyil. Bu gərginlik medianın da diqqətindən kənarda qalmır. Jurnalistlərdən birinin bu gərginliklə bağlı ünvanladığı suala Kallasın cavabı isə iddiaların heç də əsasız olmadığını göstərir. O, mediada işlədilən "hakimiyyət savaşı" ifadəsinə istehza ilə yanaşaraq bildirib: "Kim yaxşı siyasi qalmaqal hekayəsini sevmir ki?.." Ardınca isə əlavə edib: "Zarafatı bir kənara qoysaq, biz çox yaxşı anlaşırıq".

Lakin bu açıqlamaların davamında Kallas daha mühüm etiraf edib. O bildirib ki, Avropa İttifaqı institutları arasında gərginliklər yeni deyil və bu problemlər sistemin öz strukturundan qaynaqlanır.

Kallasın sözlərinə görə, Avropa vətəndaşları Komissiya, Şura və ya Xarici Fəaliyyət Xidməti arasında fərqləri hiss etmirlər və onlar üçün əsas məsələ Avropanın vahid komanda kimi işləməsidir.

Kallas bu açıqlaması ilə şəxsi mənada birbaşa qarşıdurmanı inkar etsə də, problemin olduğunu dolayısı ilə təsdiqləyir.

Paralel strukturlar Avropa idarəetməsini zəiflədir

Fon der Lyayen və Kallas arasında qarşıdurmanın ən açıq təzahürü təhlükəsizlik və kəşfiyyat sahəsində görünür.

Komissiya daxilində ayrıca analitik və təhlükəsizlik imkanlarının yaradılması təşəbbüsü faktiki olaraq Avropa Xarici Fəaliyyət Xidmətinin səlahiyyət sahəsinə daxil olur.

Bu isə Aİ daxilində eyni funksiyaları yerinə yetirməyə çalışan paralel strukturların yaranmasına gətirib çıxarır. Avropa İttifaqının əsas problemi məhz budur. Brüssel yeni problemləri həll etmək əvəzinə yeni bürokratik mərkəzlər yaradır. Hər bir institut öz təsir dairəsini genişləndirməyə çalışır, nəticədə qərarvermə mexanizmi daha da mürəkkəbləşir.

Kallasa qarşı narazılıq artır

Kaja Kallasın fəaliyyəti də Aİ daxilində ciddi mübahisələr doğurur. Onun Rusiyaya qarşı sərt mövqeyi Baltik ölkələri və Polşa tərəfindən dəstəklənsə də, digər üzv dövlətlərdə narahatlıq yaradır.

Slovakiyanın Baş naziri Robert Fiko açıq şəkildə Kallasın istefasını tələb edir. O hesab edir ki, Kallasın siyasəti Avropa diplomatiyasını zəiflədib və Brüsseli reallıqdan uzaqlaşdırıb.

Avropa Parlamentində də bir sıra deputatlar onun fəaliyyətini tənqid edərək Aİ-ni daha sərt qarşıdurma siyasətinə sürüklədiyini bildiriblər.

Kallasa qarşı etimadsızlıq onun Estoniyanın baş naziri olduğu dövrdən başlayır. Həyat yoldaşının Rusiya ilə əlaqəli biznes fəaliyyəti ətrafında yaranmış qalmaqal onun reputasiyasına ciddi zərbə vurmuşdu.

Fon der Lyayenə qarşı etimad böhranı

Fon der Lyayenə qarşı narazılıqlar isə daha geniş coğrafiyanı əhatə edir. Macarıstanın keçmiş baş naziri Viktor Orban uzun illərdir Avropa Komissiyasını siyasi qərəzdə ittiham edir. Budapeşt hesab edir ki, Brüssel hüququn aliliyi və demokratiya adı altında fərqli siyasi mövqelərə malik hökumətlərə təzyiq göstərir.

Slovakiyanın Baş naziri Robert Fiko da oxşar ittihamlarla çıxış edir. Onun fikrincə, Brüssel Ukrayna məsələsində alternativ mövqeləri qəbul etmir və üzv dövlətləri vahid ideoloji xəttə tabe etdirməyə çalışır.

İtaliyanın Baş naziri Corca Meloni dəfələrlə Komissiyanın miqrasiya siyasətini tənqid edib. Fransa isə Avropa diplomatik sisteminin yenidən qurulması təşəbbüsü ilə çıxış edərək mövcud modelə etimadsızlığını nümayiş etdirib.

COVID-19 əleyhinə “Pfizer” vaksin müqavilələri ətrafında yaranan qalmaqal Fon der Lyayenin reputasiyasına ciddi zərbə vurub. Şəffaflıq və hesabatlılıq məsələləri bu gün də onun fəaliyyətinə dair əsas suallardan biri olaraq qalır.

ABŞ və Ukrayna məsələsində parçalanma

Brüsseldəki liderlik böhranı xarici siyasətdə də özünü göstərir. Donald Trampın yenidən Ağ Evə qayıtması fonunda Avropa İttifaqı vahid strategiya formalaşdıra bilmir.

Kallas daha sərt təhlükəsizlik xəttinin tərəfdarı kimi çıxış edir. Fon der Lyayen isə eyni vaxtda həm Avropanın strateji müstəqilliyindən danışır, həm də ABŞ-la tərəfdaşlığı prioritet adlandırır.

Bu ziddiyyətlər üzv dövlətlər arasında mövcud fikir ayrılıqları ilə birlikdə Aİ-nin vahid xarici siyasət yürütmək imkanlarını zəiflədir.

Nəticə: Avropa problemlərlə mübarizə aparır, Brüssel isə nüfuz uğrunda savaşır.

Fon der Lyayen və Kallas arasında qarşıdurma artıq sadəcə institusional mübahisə kimi görünmür. Son aylarda baş verən hadisələr göstərir ki, Brüsseldə əsas mübarizə çox vaxt Avropanın problemlərinin həlli ətrafında deyil, siyasi nüfuz və liderlik uğrunda gedir.

Bir tərəfdə Avropa Komissiyasını daha güclü siyasi mərkəzə çevirməyə çalışan Fon der Lyayen, digər tərəfdə isə Aİ diplomatiyasının əsas fiquru kimi mövqeyini qorumağa çalışan Kallas dayanır.

Bu rəqabətin nəticəsi isə Avropa İttifaqının güclənməsi deyil. Əksinə, qərarvermə prosesinin ləngiməsi, institusional parçalanma, üzv dövlətlərlə Brüssel arasında etimadsızlığın artması və Aİ-nin beynəlxalq arenadakı təsir imkanlarının zəifləməsidir.

Bu gün Avropa İttifaqının qarşısında duran əsas problemlərdən biri məhz budur: xarici çağırışlar sürətlə artır, lakin Brüsselin ali siyasi rəhbərliyi getdikcə daha çox səlahiyyət, nüfuz və liderlik uğrunda mübarizə ilə məşğul görünür. Avropa paytaxtlarında artan narazılıqlar da göstərir ki, bu proses davam etdikcə, Aİ-nin daxilindəki liderlik böhranı xarici təhlükələr qədər ciddi risk faktoruna çevrilə bilər.