Abxaziya üzərindən Rusiya–Gürcüstan–Ermənistan avtomobil və dəmir yolu əlaqəsinin bərpasını nəzərdə tutan “Putin yolu” təşəbbüsü hələlik ideya və ekspert təqdimatı mərhələsindədir. Buna görə də onu TRİPP layihəsi ilə eyni statusda qiymətləndirmək düzgün deyil.

Bunu Milli Məclisin sabiq deputatı, professor Qulamhüseyn Əlibəyli bildirib.

Onun sözlərinə görə, hər iki marşrutun məqsədləri və funksiyaları fərqlidir. TRİPP layihəsinin əsas məqsədlərindən biri Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçməklə maneəsiz bağlantı yaratmaqdır. Rəsmi çərçivə sənədinə əsasən, bu bağlantı Ermənistanın suverenliyi və yurisdiksiyası əsasında nəzərdə tutulur. TRİPP, eyni zamanda, Şərq–Qərb nəqliyyat marşrutunun mühüm infrastruktur elementlərindən biri hesab olunur.

“Putin yolu” isə Ermənistan və Gürcüstanın Rusiya ilə şimal istiqamətində əlaqələrinin bərpasına hesablanıb. Gələcəkdə bu marşrut Şimal–Cənub nəqliyyat dəhlizinin vacib hissəsinə çevrilə bilər. Professorun fikrincə, coğrafi və funksional baxımdan TRİPP və ya Zəngəzur bağlantısı ilə “Putin yolu” bir-birini əvəz edən marşrutlar deyil. Buna görə də onları birbaşa rəqib və ya alternativ kimi təqdim etmək düzgün yanaşma sayılmamalıdır.

“Putin yolu”nun reallaşması nə dərəcədə mümkündür?

Qulamhüseyn Əlibəyli hesab edir ki, hazırda “Putin yolu” təşəbbüsünün ideyadan real layihəyə çevrilməsi problemli, hətta mümkünsüz görünür. Bunun əsas səbəblərindən biri marşrutun Abxaziya ərazisindən keçməsidir. Abxaziyadakı dəmir yolu 1990-cı illərin əvvəllərindən fəaliyyət göstərmir. Gürcüstan üçün isə Abxaziya üzərindən tranzitin bərpası sadəcə texniki və iqtisadi məsələ deyil, ərazi bütövlüyü və suverenlik məsələsidir.

Professorun qənaətinə görə, hətta Rusiya ilə münasibətlərdə nisbətən yumşaq mövqe tutan Gürcüstan hökumətinin belə bu addıma razılıq verməsi çətin görünür. Bundan başqa, layihənin maliyyə mənbələri, tələb olunan yük həcmi, sığorta və təhlükəsizlik riskləri ilə bağlı açıq hesablamalar mövcud deyil. Bu amillər təşəbbüsün iqtisadi zərurətdən daha çox siyasi məqsədlərlə gündəmə gətirilməsi ehtimalını artırır.

Rusiya bu təşəbbüsdən Ermənistan üzərində təsirini qorumaq üçün istifadə edə bilər

Qulamhüseyn Əlibəylinin fikrincə, “Putin yolu” TRİPP layihəsinə birbaşa alternativ olmasa da, Ermənistanın daxili siyasi müzakirələrinə dolayı təsir göstərə bilər. Belə ki, yeni marşrut ideyası Ermənistan üçün Rusiya ilə iqtisadi əlaqələrin saxlanmasına əsaslanan alternativ imkan kimi təqdim edilə bilər. Bu isə Rusiyadan asılılığın azaldılmasını müdafiə edən arqumentləri zəiflətmək və Ermənistanı Moskvanın təsir dairəsində saxlamaq üçün istifadə oluna bilər.

Professor hesab edir ki, Ermənistanın Rusiyayönlü müxalifət qüvvələri “alternativ yol var” arqumentindən istifadə edərək TRİPP layihəsi ətrafındakı ictimai müzakirələri daha da mürəkkəbləşdirə bilərlər. Beləliklə, “Putin yolu”nun real layihəyə çevrilməsindən asılı olmayaraq, ideyanın siyasi gündəmdə saxlanılması TRİPP-in Ermənistan daxilində müzakirəsinə təsir göstərə bilər.

Ermənistan dəmir yolları ilə bağlı mübahisə yarana bilər

Professorun diqqət çəkdiyi digər məsələ Ermənistanın dəmir yolu infrastrukturunun idarə olunmasıdır.

Ermənistanın dəmir yolları konsessiya müqaviləsi əsasında Rusiyanın idarəçiliyinə verilib. Ermənistan rəsmiləri TRİPP layihəsi çərçivəsində nəzərdə tutulan dəmir yolu xətlərinin bu konsessiyaya daxil olmayacağını bildirsələr də, Qulamhüseyn Əlibəyli Rusiya ilə Ermənistan arasında mübahisə ehtimalını istisna etmir. Onun fikrincə, Moskva Ermənistanın dəmir yollarının idarə edilməsindəki mövqeyindən istifadə edərək TRİPP layihəsinin icrasına təsir göstərməyə çalışa bilər. Layihənin əsas xətləri konsessiyadan kənarda qalsa belə, onun fəaliyyəti üçün vacib olan bəzi mövcud dəmir yolu sahələrinin Rusiyanın idarəçiliyində qalması əlavə problemlər yarada bilər.

Bu isə onsuz da mürəkkəb siyasi və texniki prosesdən asılı olan layihənin həyata keçirilməsini daha da ləngidə bilər.

“Putin yolu”nun TRİPP-ə real rəqib olması ehtimalı aşağı qiymətləndirilsə də, onun ətrafında yaradılan siyasi müzakirələr və dəmir yollarının idarə olunması ilə bağlı mümkün mübahisələr vaxt itkisinə səbəb ola bilər.

Rusiya TRİPP-dən iqtisadi fayda götürməyə çalışa bilərmi?

Qulamhüseyn Əlibəylinin qənaətinə görə, Rusiya ABŞ-nin Cənubi Qafqazda təsirinin artmasını arzuolunmaz hesab etsə də, bu prosesin qarşısını tam almağın mümkün olmadığını nəzərə alaraq fərqli strategiya seçə bilər.

Belə bir yanaşma TRİPP-in icrasını ləngitməklə yanaşı, gələcəkdə açılacaq kommunikasiyalarda öz təsir imkanlarını qorumağa və iqtisadi fayda əldə etməyə çalışmağı da əhatə edə bilər. Professor hesab edir ki, Azərbaycan üçün əsas risklər məhz bu məqamlarla bağlıdır. Alternativ layihə ideyasından TRİPP üzrə qərarların yubadılması, bağlantının şərtlərinin yenidən mübahisələndirilməsi və mövcud dəmir yolu idarəçiliyi vasitəsilə əlavə məhdudiyyətlərin yaradılması üçün siyasi əsas kimi istifadə oluna bilər.

Yeni marşrut Azərbaycan üçün iqtisadi rəqabət yarada bilərmi?

Professor iqtisadi rəqabət ehtimalını da istisna etmir. Onun fikrincə, Abxaziya marşrutu işlək vəziyyətə gətirilərsə, Ermənistan–Rusiya daşımalarının bir hissəsi bu istiqamətə yönələ bilər. Lakin bunun TRİPP-in kommersiya səmərəsini ciddi şəkildə zəiflədəcəyini söyləmək üçün kifayət qədər əsas yoxdur. Belə nəticəyə gəlmək üçün daşınma tarifləri, müddət, sərhəd prosedurları, investisiya xərcləri və real yük həcmləri müqayisə edilməlidir. Qulamhüseyn Əlibəyli hesab edir ki, regionda hər yeni nəqliyyat marşrutunu avtomatik təhlükə kimi qiymətləndirmək düzgün yanaşma deyil. Ərazi bütövlüyünə hörmət edən, şəffaf qaydalarla işləyən və digər ölkələrin bağlantılarını məhdudlaşdırmayan yollar ümumi iqtisadi fəallığı artıra bilər.

Əsas narahatlıq yeni marşrutun siyasi asılılığı möhkəmləndirmək və Azərbaycanın Naxçıvanla bağlantısını gecikdirmək vasitəsinə çevrilməsi ehtimalı ilə bağlıdır.

Azərbaycanın diqqəti nəyə yönəlməlidir?

Professorun fikrincə, “Putin yolu” hazırda TRİPP və ya Zəngəzur bağlantısını əvəz edə biləcək hazır marşrut deyil. Bununla belə, təşəbbüsün gündəmə gətirilməsi Cənubi Qafqazda nəqliyyat kommunikasiyalarının idarə olunması və regional təsir uğrunda siyasi rəqabətin davam etdiyini göstərir. Azərbaycan üçün əsas məsələ yeni yolun adından və siyasi təqdimatından daha çox, onun konkret nəticələrini qiymətləndirməkdir.

Əgər yeni marşrut regional ticarəti və nəqliyyat əlaqələrini genişləndirirsə, bu, iqtisadi baxımdan müsbət nəticə verə bilər. Lakin həmin təşəbbüsdən Azərbaycanın Naxçıvanla bağlantısını gecikdirmək və ya TRİPP layihəsinin şərtlərini yenidən mübahisələndirmək üçün istifadə edilərsə, risklər yarana bilər.

Beləliklə, “Putin yolu”nun Azərbaycan üçün əhəmiyyəti onun Zəngəzur bağlantısını əvəz edib-etməməsindən daha çox, regional nəqliyyat layihələrinin reallaşmasına və Azərbaycanın Şərq–Qərb marşrutundakı mövqeyinə necə təsir göstərəcəyindən asılıdır.