Bankdan kredit almaq istəyənlərin bir hissəsi son vaxtlar eyni sualla üzləşir: rəsmi gəlirim var, işləyirəm, əvvəlki kreditimi də vaxtında ödəmişəm, bəs niyə bank istədiyim məbləği vermir?

Bəzən kredit müraciəti tamamilə rədd edilir, bəzən isə müştərinin istədiyindən daha az məbləğ təklif olunur. Bank isə qərarın səbəbini ətraflı izah etməyə bilər.

Azpost.info bildirir ki, bu vəziyyət kredit bazarında “banklar kredit verməyi çətinləşdirib” fikrini yaradır. Lakin Azərbaycan Mərkəzi Bankının son məlumatları göstərir ki, məsələyə bir qədər fərqli baxmaq lazımdır.

Banklar kredit verməyi həqiqətən çətinləşdirib?

Mərkəzi Bankın 2026-cı ilin II rübü üzrə banklar arasında keçirdiyi sorğunun nəticələrinə görə, istehlak kreditləri üzrə standartlarda nəzərəçarpan sərtləşmə baş verməyib. Əksinə, həmin dövrdə istehlak kreditlərinə tələb artıb. Banklar növbəti rübdə də istehlak kreditləri üzrə standartlarda ciddi dəyişiklik gözləmirlər.

İpoteka kreditlərində də oxşar vəziyyət müşahidə olunub. II rübdə ipoteka kreditləri üzrə standartlar dəyişməyib, lakin kreditə tələb artıb. Deməli, problem ümumi şəkildə bankların “kredit verməməsi” deyil. Əsas məsələ bankın konkret müştərini nə qədər riskli hesab etməsidir.

Bank sizin maaşınıza təkcə maaş kimi baxmır

Müştəri üçün ən vacib göstərici aylıq gəlir ola bilər. Bank üçün isə əsas sual başqadır: Bu şəxs götürdüyü krediti vaxtında və tam qaytara biləcəkmi?

Buna görə kredit qərarı verilərkən yalnız maaşın məbləği nəzərə alınmır. Müştərinin mövcud kreditləri, aylıq ödənişləri, əvvəlki kredit davranışı və ümumi borclanma yükü də qiymətləndirilir. Yəni aylıq 1500 manat maaş alan şəxsin kredit alma ehtimalı onun başqa kreditlərinin olub-olmamasından da asılı ola bilər. Məsələn, bir şəxsin 1500 manat rəsmi gəliri olsa da, artıq başqa kreditlər üzrə hər ay ciddi ödəniş edirsə, bank onun əlavə borc götürməsini riskli hesab edə bilər.

Eyni gəliri olan və heç bir borc öhdəliyi olmayan başqa müştərinin vəziyyəti isə tam fərqli ola bilər.

Kredit tarixçəsi niyə bu qədər vacibdir?

Bankın qərarında ən mühüm məsələlərdən biri müştərinin əvvəlki borc davranışıdır. Vaxtında ödənilməyən kreditlər, gecikmələr və mövcud borclar müştərinin risk profilinə təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən “əvvəlki kreditimi artıq bağlamışam” faktı həmişə kifayət etmir. Bank müştərinin kredit tarixçəsinə və borclarını necə idarə etdiyinə də baxır.

Qanunvericilik də kredit təşkilatlarına borcalanın ödəmə qabiliyyətini qiymətləndirmək üçün kredit bürolarından məlumat əldə etmək imkanı verir.

Bir neçə kredit götürmək təhlükəlidirmi?

Burada əsas məsələ kreditlərin sayından çox ümumi borclanma yüküdür. Bir şəxsin bir neçə kreditinin olması avtomatik olaraq onun yeni kredit ala bilməyəcəyi anlamına gəlmir. Lakin mövcud aylıq ödənişlərin gəlirə nisbəti artdıqca bank üçün risk də yüksələ bilər.

Başqa sözlə, bankın baxdığı əsas suallardan biri belədir: Müştərinin gəlirindən kredit ödənişlərini etdikdən sonra gündəlik yaşayış üçün kifayət qədər vəsait qalacaqmı?

Bu səbəbdən bəzən yüksək maaşı olan şəxsin belə istədiyi kredit məbləğini ala bilməməsi mümkündür.

Bankların “görünməyən” qaydaları nələrdir?

Əslində söhbət gizli qaydalardan çox bankların risk qiymətləndirməsindən gedir.

Kredit qərarına təsir edə bilən əsas amillər arasında:

-rəsmi və sabit gəlir;

-mövcud kredit öhdəlikləri;

-kredit tarixçəsi;

-əvvəlki gecikmələr;

-aylıq borc yükü;

-kreditin məbləği və müddəti;

-müştərinin ümumi maliyyə vəziyyəti

kimi göstəricilər dayanır.

Bundan başqa, bankların öz maliyyə vəziyyəti və risk siyasəti də kredit qərarlarına təsir göstərə bilər.

Mərkəzi Bankın kredit bazarı üzrə sorğularında bankların kapital və likvidlik mövqeyi, maliyyələşmə dəyəri, iqtisadi gözləntilər və digər amillər də kredit standartlarına təsir edən faktorlar kimi qiymətləndirilir.

Əhali daha çox borclanır

Mərkəzi Bankın 2026-cı ilin II rübü üzrə sorğusu kredit bazarında başqa bir tendensiyanı da göstərir. Bankların 57 faizi əhalinin borclanma səviyyəsində ciddi dəyişiklik olmadığını bildirib. 43 faiz isə əhalinin borclanmasının orta dərəcədə artdığını qeyd edib. Bu mənzərə onu göstərir ki, bir tərəfdən kreditə tələb artır, digər tərəfdən isə banklar borclanmanın səviyyəsini və müştərinin ödəmə imkanlarını diqqətlə qiymətləndirirlər.

Burada ziddiyyət yoxdur. İnsanların kreditə ehtiyacı artır, bank isə kredit verdiyi şəxsin borcu qaytarmaq imkanına daha çox diqqət yetirir.

Bankların risk siyasəti də dəyişir

Mərkəzi Bank son dövrdə banklarda kredit risklərinin idarə edilməsi və stres-test çərçivəsini də yeniləyib. Məqsəd bankların müxtəlif risk ssenarilərinə davamlılığını artırmaq və kredit risklərinin daha düzgün idarə edilməsini təmin etməkdir. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə bankların kredit qərarlarında risk faktorlarını daha sistemli qiymətləndirməsi deməkdir.

Bundan başqa, 2026-cı il oktyabrın 1-dən məsafədən bağlanan istehlak kreditləri ilə bağlı yeni tələblər də qüvvəyə minəcək. Yeni yanaşmada istehlakçının kreditdən könüllü imtina etməsi üçün mexanizm və müəyyən hallarda gözləmə müddəti nəzərdə tutulur.

Bəs kredit almaq istəyən nə etməlidir?

Kredit müraciətindən əvvəl ilk növbədə öz maliyyə vəziyyətini qiymətləndirmək lazımdır. Əgər mövcud kreditlər üzrə aylıq ödənişlər yüksəkdirsə, əlavə kredit götürmək həm bank üçün, həm də borcalanın özü üçün risk yaradır.

Buna görə kredit götürmək istəyən şəxs əvvəlcə kredit tarixçəsini, mövcud borclarını və aylıq gəlirinin nə qədərinin borc ödənişlərinə getdiyini nəzərdən keçirməlidir. Əsas məsələ bankın “niyə kredit vermədiyini” anlamaqdan daha çox, bankın sizi hansı risk qrupunda qiymətləndirdiyini başa düşməkdir.

Hazırkı göstəricilər bankların bütövlükdə kredit verməyi kəskin şəkildə dayandırdığını və ya bütün müştərilər üçün şərtləri sərtləşdirdiyini göstərmir.

Əksinə, kreditə tələb artır.

Lakin bank üçün kredit sadəcə müştəriyə verilən pul deyil. Bu, geri qayıtmalı olan borcdur. Ona görə də müştərinin gəliri ilə yanaşı, onun əvvəlki kredit davranışı, mövcud borcları və borcu qaytarmaq imkanları da hesablanır. Yəni maaşınızın olması kredit almaq üçün vacib şərtdir, amma təkbaşına kifayət etmir. Məhz buna görə eyni maaş alan iki şəxsdən biri kredit ala, digəri isə daha aşağı məbləğlə kifayətlənə və ya ümumiyyətlə imtina cavabı ala bilər.

Kredit bazarının “görünməyən qaydası” əslində budur: bank sizin nə qədər qazandığınıza yox, həmin gəlirlə nə qədər borcu təhlükəsiz şəkildə qaytara biləcəyinizə baxır.