1970-ci illərin ortaları. Payız Bakısı. Küçələrdə hələ neon işıqları yoxdur, amma şəhərin üzərində qəribə, mistik bir gərginlik dolaşır. SSRİ-nin ən təhlükəsiz və sakit respublika mərkəzlərindən biri sayılan Bakıda kriminal aləmin və Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin (DTK) gizli arxivlərinə düşəcək bir hadisə baş verir. Hadisənin mərkəzində isə o dövrün əlçatmaz status simvolu dayanırdı: “Qara Volqa” (QAZ-24).
“Torqovı”da səssiz qarət
Hər şey noyabr ayının yağışlı bir çərşənbə axşamı, indiki “Tarqovaya” adlnan Nizami küçəsi yaxınlığındakı mənzillərdən birində başladı. Ev sahibi respublikanın tanınmış zərgərlərindən və antikvar kolleksiyaçılarından biri idi. O, Moskvadan gələn xüsusi qonaqları qəbul etmək üçün evdən çıxanda hər şeyin nəzarət altında olduğundan əmin idi. Pəncərələrdə dəmir barmaqlıqlar, qapıda isə o dövr üçün nadir sayılan mürəkkəb seyf kilidi var idi.
Lakin gecə yarısı evə qayıdan zərgər dəhşətli mənzərə ilə qarşılaşdı. Nə qapı sındırılmışdı, nə də barmaqlıqlara toxunulmuşdu. Amma otağın ortasındakı ağır palıd masanın arxasında gizlədilən divar seyfi peşəkar cərrah dəqiqliyi ilə açılmışdı. İki nəslin topladığı nadir brilyantlar, çar dövrünə aid qızıl sikkələr və ən əsası — Rusiya Elmlər Akademiyasının ekspertizasından keçmiş, XV əsrə aid yaqut daşlı unikal xəncər yoxa çıxmışdı.
Hadisə yerinə gələn milislər mat qalmışdılar. Heç bir barmaq izi, heç bir ayaq izi yox idi. Yeganə ipucu — binanın həyətindəki qocaman ağacın altında, yağışın yuyub apardığı torpaqda qalmış enli təkər izləri idi. Şahidlər isə sadəcə bir şeyi xatırlayırdılar: Gecə saat 02:40-da həyətdən səssizcə uzaqlaşan, dövlət nömrə nişanı olmayan dumanlı pərdəli “Qara Volqa”.
“Kabusa” çevrilən maşın
O dövrdə Bakıda “Qara Volqa” sahibi olmaq ya yüksək rütbəli partiya nomenklaturasına, ya da xüsusi dövlət orqanlarına məxsusluq demək idi. Milis belə bir maşını saxlamağa cəsarət etməzdi. Cinayətkarlar da məhz bu psixoloji baryerdən məharətlə istifadə edirdilər.
Növbəti iki ay ərzində eyni ssenari Bakının müxtəlif yerlərində -öncə Elmlər Akademiyası yaxınlığındakı professorun mənzilində, daha sonra isə böyük bir ticarət bazasının müdirinin bağ evində təkrarlandı. Hər dəfə yalnız unikal və dəyərli əşyalar oğurlanır, hadisə yerindən isə dumanlı şüşələri olan həmin sirli “Qara Volqa” uzaqlaşırdı.
Şəhərdə şayiələr gəzməyə başladı. İnsanlar qorxu içində idilər. “kabus Volqa” əfsanəsi böyüdükcə, məsələ respublika rəhbərliyinin və DTK-nın birbaşa nəzarətinə keçdi. Çünki cinayətkarlar sadəcə evləri soymurdular, onlar sovet hüquq-mühafizə sisteminin nüfuzunu daxildən sarsıdırdılar.
Şahmat gedişi: Tələ necə quruldu?
İstintaq qrupunun rəhbəri, gənc və iti zəkalı kapitan Muradov cinayətkarların profilini çıxarmışdı: Onlar sadə oğrular deyildilər. Onlar Bakının elitasını, kimin evində nə olduğunu dərindən bilən, sənət əsərlərindən anlayan və ən əsası — yüksək səviyyəli mühəndislik qabiliyyəti olan şəxslər idi. Kilidlərin heç bir güc tətbiq edilmədən açılması bunu sübut edirdi.
Kapitan Muradov cinayətkarı öz silahı ilə vurmaq qərarına gəldi və “şahmat gedişi” etdi. Kolleksiyaçıların gizli mühitində belə bir informasiya yayıldı: Bakıya xaricdən, məşhur bir Şərq şeyxinin kolleksiyasından qalan, üstü zümrüdlərlə bəzədilmiş qədim “Quran” kitabı gətirilib və o, Mərdəkandakı bağ evlərindən birində qorunur.
Tələ qurulmuşdu. Bağ evinin ətrafında gizli milis postları yerləşdirildi, lakin heç bir xarici hərəkətlilik edilmədi ki, peşəkar “ovçu” şübhələnməsin.
Cənnət bağından həbsxanaya: “Professor”un sonu
Gözlənilən gecə gəldi. Dekabrın şaxtalı gecəsində Mərdəkan yolunda işıqları söndürülmüş, qaranlığın içində bir kölgə kimi hərəkət edən qara “Volqa” göründü. Maşın bağ evinin yaxınlığında dayandı. İçindən zərif geyimli, əllərində bahalı dəri əlcək olan bir nəfər düşdü. O, bağ qapısına yaxınlaşıb xüsusi alətlə saniyələr ərzində kilidi açdı və içəri daxil oldu.
Elə bu an bağın dörd bir tərəfindən projektorlar yandı. “Dayan! Tərpənmə!” nidası dumanı yardı.
Cinayətkar qaçmağa çalışmadı. O, soyuqqanlıqla əllərini yuxarı qaldırdı. Əlcəklərini çıxaranda milis işçiləri heyrətdən donub qaldılar. Qarşılarındakı şəxs Bakının tanınmış ali məktəblərindən birinin fizika-riyaziyyat kafedrasının dosenti, hamının “professor” deyə müraciət etdiyi, ziyalı ailədən gələn 34 yaşlı Emin (ad şərtidir) idi.
Pərdəarxası reallıq
Məlum oldu ki, Emin və onun mühəndis dostu zavodlardan birində xüsusi sifarişlə qəza vəziyyətində olan köhnə bir “Volqa”nı yığıb bərpa ediblər. Maşına dövlət orqanlarının istifadə etdiyi xüsusi rəng və görünməz şüşələr quraşdırıblar. Emin öz elmi biliklərini mexanika və metallurgiya ilə birləşdirərək o dövrün ən çətin seyf kilidlərini aça bilən unikal “universal açarlar” hazırlamışdı. O, qurbanlarını isə zəngin tələbələrinin ailələrini və onların evindəki söhbətləri analiz edərək seçirdi.
Oğurlanan qiymətli əşyaların böyük hissəsi maşının gizli kəsilmiş qapı panellərinin içindən tapıldı. “Qara Volqa” əfsanəsi Bakı küçələrindən silindi, amma bu hadisə arxivlərdə sovet dövrünün ən intellektual və qeyri-adi cinayətlərindən biri kimi qaldı.
Orxan Əlizadə
Yazı 1970-ci illərin sovet dövrünə dair arxiv materialları, məhkəmə prosesləri və sənədlər əsasında analitik-bədii üslubda hazırlanıb.