Kiçik və orta biznes: Qlobal böhran dövrlərinin iqtisadi xilaskarı

Açar tezislər:

• KOB-lar (Kiçik və Orta Biznes) qlobal böhranın əsas iqtisadi lokomotividir;
• Dövlət proqramı kənd təsərrüfatında intensivliyi artıracaq və mövcud resurslardan daha səmərəli istifadəni təşviq edəcək;
• "Könüllülük" prinsipi kooperativ modelinin təməl sütunudur;
• Kiçik və orta fermerləri rəqabətqabiliyyətli edəcək;
• Ərzaq təhlükəsizliyini gücləndirəcək;
• Aqrar Proqram idxaldan asılılığı azaldacaq və ixrac potensialını artıracaq;
• Geosiyasi müqavimət gücümüzü artıracaq;
• Ərzaq inflyasiyasının qarşısını alacaq və qiymətləri sabitləşdirəcək;
• Emal sənayesinin inkişafı iş yerlərinin sayını artıracaq;
• Sosial rifahı yüksəldəcək, kənddə orta təbəqənin sırasını genişləndirəcək;
• Demoqrafik vəziyyətə müsbət təsir edəcək: əhali artımına müsbət təsir etməklə yanaşı, şəhərlərə sürətli axının qarşısını alacaq və əhalinin bərabər paylanmasını tənzimləyəcək.

KOB-lar: Qlobal böhranın xilaskarları

Qlobal böhranlar zamanı iri şirkətlər çevikliklərini itirib mənfəət azalmaları yaşayarkən, kiçik və orta sahibkarlıq (KOB) sektoru innovativ uyğunlaşma qabiliyyəti sayəsində iqtisadiyyatın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir. Belə ki, KOB subyektləri qlobal dəyişikliklərə və bazar tələblərinə iri korporasiyalardan qat-qat sürətli uyğunlaşır, yeni xidmət və ya məhsul xəttini asanlıqla transformasiya edə bilirlər.

KOB subyektləri qərarları operativ şəkildə qəbul edir, dəyişən bazar tələblərinə sürətlə uyğunlaşır və böhranı yeni imkanlara çevirərək iqtisadiyyatın inkişafını təmin edirlər. Yerli tələbata dair daha çox məlumata malik olan və yerli şəraiti dərindən analiz etmək iqtidarında olan KOB-lar böhran vaxtı daha dayanıqlı seqmentlər tapıb fəaliyyətlərini qoruya bilirlər.

Tarix boyu qlobal böhranlar zamanı kiçik və çevik müəssisələrin nəhəng korporasiyaları qabaqlamasına və ya tamamilə yeni bazarlar yaratmasına dair bir çox aydın nümunələr mövcuddur:

• 1973-cü ildə OPEC-in neft embarqosu nəticəsində yanacağın qiyməti kəskin artmışdı. ABŞ-ın böyük və yanacağı çox işlədən avtomobillər istehsal edən nəhəng korporasiyaları (General Motors, Ford, Chrysler) istehsal xətlərini çevik dəyişə bilmədi və böyük zərər gördülər. Əksinə, o dövrdə qlobal bazarda hələ kiçik oyunçular sayılan Yaponiya şirkətləri (Toyota, Honda və Nissan) çevik istehsal sistemləri sayəsində tez bir zamanda kiçik və qənaətcil mühərrikli avtomobillərin istehsalını artırdılar. Nəticədə, bu kiçik və orta miqyaslı istehsalçılar ABŞ bazarına sürətlə daxil olaraq qlobal avtomobil sənayesinin liderlərinə çevrildilər.
• 2000-ci illərin əvvəlində internet şirkətlərinin səhmlərinin çökməsi (Dot-com şoku) nəticəsində bir çox nəhəng telekommunikasiya və investisiya şirkəti müflis oldu və ya böyük itkilər yaşadı. Ancaq eyni zamanda, böhran dövründə icarə haqları və əməkhaqları kəskin şəkildə aşağı endi. Bu da rəqəmsal sahədə fəaliyyət göstərən kiçik startaplara minimal xərclərlə böyümək imkanı verdi. Məsələn, o dövrdə hələ kiçik bir onlayn kitab mağazası olan Amazon və gənc startap olan Google, nəhəng media və pərakəndə satış korporasiyalarının zəiflədiyi bir vaxtda rəqəmsal reklam və e-ticarət modelini təkmilləşdirərək önə çıxdılar. Nəticədə, kiçik komandaların çevikliyi onlara böhran sonrasının ən böyük monopoliyalarını qurmaq imkanı tanıdı.
• 2008-ci ilin Böyük tənəzzülü (resessiya) zamanı banklar çökdü, böyük otel şəbəkələri və ənənəvi xidmət nəhəngləri müştəri itkisi səbəbindən investisiyaları dondurdu. Amma startaplar üçün məkan genişləndi. İnsanların gəlirlərinin azaldığı bu dövrdə iki kiçik startap əlavə qazanc əldə etmək və qənaət etmək ehtiyacını düzgün qiymətləndirdi. Airbnb (2008) və Uber (2009) məhz bu böhranın ortasında yarandı. Onların böyük otelləri və ya maşın parkları yox idi (aktivləri sıfır idi), bu da onlara sıfır risklə və inanılmaz sürətlə böyümək şansı verdi. Ənənəvi turizm və nəqliyyat nəhəngləri böhranla mübarizə apararkən, bu kiçik innovativ platformalar qlobal bazarı tamamilə yenidən formalaşdırdı.
• Pandemiya zamanı qlobal tədarük zəncirləri qırıldı. Nəhəng restoran şəbəkələri, geyim brendləri və logistika şirkətləri mürəkkəb strukturları ucbatından aylarla fəaliyyətsiz qaldı. Elə bu zaman kiçik yerli kafelər, geyim butikləri və fərdi sahibkarlar bir neçə gün ərzində Instagram, WhatsApp və yerli çatdırılma tətbiqləri vasitəsilə tamamilə onlayn satış modelinə keçdilər. Həmçinin, rəqəmsal sahədə fəaliyyət göstərən kiçik proqram təminatı şirkətləri uzaqdan iş və təhsil alətlərini (məsələn, nəhəng telekommunikasiya şirkətlərini geridə qoyan Zoom platforması) sürətlə bazara təqdim etdilər.

Nəticədə, çevik KOB-lar böyük korporasiyaların aylarla qərar verə bilmədiyi "rəqəmsallaşma" prosesini cəmi bir neçə həftəyə tamamlayaraq sağ qaldılar və mənfəətlərini artırdılar.

Odur ki, böhran dövründə dövlətlərin məşğulluğun təmin olunması və ön plana çıxan yerli tələbatın ödənilməsi üçün kiçik biznesin dəstəklənməsinə üstünlük verməsi qaçılmaz, zəruri və təbiidir. Azərbaycanda da hazırkı durum KOB-larla, o cümlədən də kiçik və orta fermerlərlə işin genişləndirilməsini zərurətə çevirib.

Prezident İlham Əliyevin mayın 25-də imzaladığı “Kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və akvakultura məhsullarının istehsalı və emalı sahələrinin inkişafına dair 2026−2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı” kiçik kooperativlər üçün böyük imkanlar təmin edir. Dövlət proqramı özəl fermerlərə, xüsusilə kiçik kooperativlərə yaradacağı iqtisadi imtiyazlar sırasında ciddi maliyyə, vergi və resurs güzəştləri, eləcə də institusional dəstək mexanizmləri nəzərdə tutur. Bu tədbirlərin əsas məqsədi xırda istehsalçıları birləşdirərək onları irihəcmli bazarlara çıxarmaq və istehsal xərclərini azaltmaqdır.

Azərbaycanın 2026–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı məhz bu qlobal riskləri sığortalamaq və xaricdən asılılığı minimuma endirmək məqsədi daşıyır.

Ərzaq təhlükəsizliyi və geosiyasi müqavimətin artması

Ancaq bu gün kənd təsərrüfatı artıq təkcə qida, demoqrafiya və məskunlaşma məsələsi deyil, həm də geosiyasi təzyiqlərə müqavimət amilidir.

Qlobal geosiyasi gərginliklər və tədarük zəncirindəki qırılmalar fonunda ərzaq təhlükəsizliyinin daxili resurslar hesabına təmini artıq sadəcə iqtisadi deyil, birbaşa milli təhlükəsizlik məsələsidir. Beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin ciddi şəkildə iflas etməsi, qüvvələr nisbətinin pozulması və beynəlxalq hüququn qüvvədən düşməsi fonunda iqtisadi təhlükəsizliyin əsas istinad nöqtələri daxili potensialın maksimum səfərbər edilməsi və aktivləşdirilməsidir.

Bu gün ərzaq təhlükəsizliyi artıq ciddi geosiyasi təhdidlərə müqavimət üçün istinadgah və siyasi müstəqilliyin sütunlarından biridir. Qlobal böhranlar zamanı sərhədlərin qapanması və ya ixrac qadağaları (məsələn, taxıl embarqoları və s.) riskinə qarşı bu proqram Azərbaycanın aqrar-sənaye kompleksini tamamilə daxili resurslar üzərində "özünü təmin edən" formata keçirməyi hədəfləyir.

Aqrar siyasətin strateji mexanizmləri

Milli resurslar hesabına dayanıqlılığı artırmaq üçün proqramda 4 əsas strateji mexanizm müəyyən edilib:

1. Strateji ehtiyatların yaradılması: Xüsusilə ərzaqlıq buğda və bitki yağları kimi idxaldan kritik asılılığı olan məhsullarda daxili istehsalın artırılması, dövlət zəmanətli strateji taxıl və ərzaq fondlarının gücləndirilməsi.

2. Yerli aqrar emalın dərinləşdirilməsi: Xammal asılılığını azaltmaq üçün ölkə daxilində yeni bitki yağı zavodlarının və yem emalı müəssisələrinin qurulması birbaşa dövlət tərəfindən stimullaşdırılır. Bu, qlobal bazarlarda qiymət dalğalanmalarının daxili bazara təsirini neytrallaşdırır.

3. Toxumçuluq və damazlıq sahələrində resurs müstəqilliyinin təmin olunması: İdxal olunan toxum və cins heyvan asılılığını azaltmaq üçün yerli toxumçuluq təsərrüfatları və damazlıq mərkəzləri inkişaf etdirilir. Heyvanların dövlət hesabına pulsuz identifikasiyası da daxili xəstəlik risklərini sıfırlamağa xidmət edir.

4. Yerli istehsalçıların kooperasiyası: Kiçik fermerlərin kooperativlərdə birləşməsi daxili bazarın məhsul təminatını sabitləşdirir. Bu model rəqabətli bazar prinsipləri ilə dövlətin tənzimləyici dəstəyini birləşdirərək sarsıntılara dözümlü ekosistem yaradır.

Ümumilikdə Dövlət Proqramı 4 əsas strateji sütun üzərində qurulub:

Resurslara qənaət: Əkin sahələrində və təsərrüfatlarda su, enerji və digər təbii resurslardan maksimum qənaətlə istifadə olunması.

• Yüksək əlavə dəyər yaradılması: Xammal ixracından imtina edərək, daxili emalın, aqrar sənaye komplekslərinin və rəqabətqabiliyyətli hazır məhsulların istehsalının dəstəklənməsi.
• "Elektron kənd təsərrüfatı": Sistemin təkmilləşdirilməsi, "ağıllı kənd" texnologiyalarının və müasir idarəetmə üsullarının tətbiqi.
• İqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşma: Qlobal iqlim risklərinə qarşı davamlı aqrar ekosistemlərin formalaşdırılması.

Kiçik və orta fermerləri himayə edən proqram, kiçik kooperativlər hərəkətverici qüvvə kimi

Bu proqramın ən mühüm aspektləri sırasında ilk növbədə kiçik və orta sahibkarın himayəsini, kiçik və orta fermerlərin ayaq üstə durması üçün dəstəyi qeyd etmək doğru olardı. Belə ki, proqram kiçik və orta fermerlərə subsidiya və kreditlərə əlçatanlığın artırılmasını, intensiv və rəqabətqabiliyyətli təsərrüfat modelinə keçidi, emal müəssisələri ilə birbaşa əlaqələrin qurulmasını, satış bazarlarına asan çıxışı və müasir aqrar xidmətlərin göstərilməsini vəd edir.

Məhz kiçik və orta fermer təsərrüfatlarının rəqabət qabiliyyətinin artırılması, kiçik kooperativlər modelində təşkilatlanma ölkə üzrə məşğulluğun və məhsul bolluğunun təminatına, ərzaq qiymətlərinin sabitliyinə və yoxsulluğun azaldılmasına ciddi təsir edə bilər. Məhz kiçik və orta kənd təsərrüfatı kooperativlərinin formalaşaraq geniş yayılması kənddə orta təbəqənin sıralarını genişləndirə və gücləndirə biləcək.

Danimarka və Niderlandda kooperativlər həm sosial rifahın, həm də beynəlxalq iqtisadi rəqabət qabiliyyətinin əsas sütunlarından biridir. Bu qurumlar ölkələrdə bazar inhisarlarının qarşısını alır, bərabər gəlir bölgüsü təmin edir və icma birliyini gücləndirir.

Tarixə nəzər saldıqda səmərəli olmuş bütün aqrar islahatların uğur qazanmasının ortaq prinsipləri bunlardır:

• Torpağın əsl sahibinə verilməsi: Torpağın mülkiyyət və ya uzunmüddətli istifadə hüququnun bilavasitə onu becərən kəndlidə (fermerdə) olması.
• İqtisadi stimullar: Fermerlərin əldə etdikləri məhsulun və mənfəətin sərbəst sərəncamçısı olması.
• Texnoloji dəstək: Toxumçuluğun, gübrələmənin və suvarma texnologiyalarının dövlət tərəfindən əlçatan edilməsi.
• Hüquqi baza: Torpaq hüquqlarının dəqiq müəyyən edilməsi və mülkiyyət toxunulmazlığının qorunması.

Bütün bu şərtlərin hər biri aqrar islahatların əvvəlki mərhələlərində Azərbaycan kəndi üçün təmin olunub və yeni proqramda şərtlərin təkmilləşdirilməsi nəzərdə tutulur.

Kooperativlər: İstehsal münasibətlərinin ədalətli modeli

Bu sırada istehsal münasibətləri, təşkilatlanmanın forması birbaşa nəticəyə təsir edən təməl faktordur.

Kooperativ modelində istehsal münasibətləri hər şeydən əvvəl demokratik tərəfdaşlıq prinsiplərinə əsaslanır. Burada "kapitalın diqtəsi" deyil, "insan faktoru" əsas götürülür: "Bir üzv – bir səs". Payın həcmindən asılı olmayaraq, hər bir fermer idarəetmədə bərabər hüquqa malikdir.

Məsələn, səhmdar cəmiyyətlərindən (MMC və ya ASC) fərqli olaraq (çox payı olanın daha çox söz haqqı var), kooperativlərdə qərarları böyük kapital sahibləri deyil, üzvlərin çoxluğu müəyyən edir. Kooperativə daxil olmaqla kəndli özünün istehsal münasibətlərini kökündən dəyişir – dağınıq fərdi işçidən mütəşəkkil kollektiv gücə çevrilir.

İstehsal olunan məhsulun və ya qazanılan mənfəətin üzvlər arasında necə bölünməsi də istehsal münasibətlərinin tərkib hissəsidir. Kooperativlərdə mənfəət yalnız qoyulan kapitala görə deyil, hər bir üzvün kooperativin fəaliyyətindəki əmək və ya xidmət iştirakına (məsələn, kooperativə nə qədər məhsul təhvil verməsinə) mütənasib olaraq bölüşdürülür.

Kooperativ modeli istismarın qarşısını alır, aradakı vasitəçilər sıradan çıxır, beləcə gəlir birbaşa torpağı əkib-becərən kəndliyə qalır. Qazanılan mənfəətin bir hissəsi mütləq kəndin, infrastrukturun inkişafına və üzvlərin təhsilinə yönəldilir.

Bütün zamanların və xalqların “gəliri necə bölməli” sualı və mənfəət prinsipi

Mənfəətin və gəlirlərin ədalətli bölüşdürülməsi problemi bəşər tarixinin ən qədim, mürəkkəb və ən çox müzakirə olunan sosial-iqtisadi məsələsidir. Bu ziddiyyət qədim dövrlərdən başlayaraq, müasir dövrümüzə qədər müxtəlif iqtisadi və siyasi sistemlərin (kapitalizm, sosializm və s.) yaranmasına və dəyişməsinə səbəb olub. Məhz könüllülük əsasında yaradılan kənd təsərrüfatı kooperativləri bütün zamanların ən mürəkkəb sualına ən optimal cavab sayıla bilər.

Kənd təsərrüfatı kooperativlərində mənfəətin bölünməsi prinsipi iqtisadiyyat tarixində ən ədalətli mexanizmlərdən biri hesab olunur. Bunun əsas səbəbi kooperativlərin klassik kapitalist şirkətlərindən fərqli olaraq mənfəəti "qoyulan kapitala görə deyil, iştiraka/əməyə görə" bölməsidir.

Məsələn, kooperativin illik fəaliyyəti nəticəsində yaranan mənfəətdən dövlət büdcəsinə vergilər və digər məcburi ödənişlər edildikdən sonra qalan hissə bölüşdürülür. Mənfəətin bir hissəsi kooperativ üzvlərinin kooperativin fəaliyyətində göstərdiyi iqtisadi iştiraka (məsələn, təslim etdiyi məhsulun həcminə və ya əməyinə) mütənasib olaraq "kooperativ ödənişləri" şəklində verilir. Mənfəətin digər bir hissəsi isə üzvlərin pay fonduna qoyduqları əlavə pay haqlarının həcminə uyğun olaraq dividend şəklində paylanıla bilər. Nizamnamə ilə dividendlərin yuxarı həddi məhdudlaşdırıla bilər.

Üzv kooperativdən çıxdıqda və ya çıxarıldıqda, qanuna və nizamnaməyə uyğun olaraq onun payının dəyəri özünə qaytarılır və ya əmlak forması fərqlidirsə, nizamnamədəki qaydada tənzimlənir. Müxtəlif kiçik fərqlərlə kənd təsərrüfatı kooperativinin baza prinsipləri belədir.

Doğrudur, bizim kommunist keçmişimizdə kolxoz kooperativlərinin heç də yaxşı olmayan təcrübəsi də var. Belə ki, sistem nəzəri olaraq mükəmməl görünsə də, praktiki tətbiqdə bəzi problemlər ədalət prinsipinə kölgə salırdı.

Məsələn, subyektiv faktorlar çox ciddi psixoloji əhəmiyyətə malikdir. Bəzi kooperativ üzvləri digərlərinin əməyi hesabına qazanmağa meyil göstərə bilər ki, bu da çalışqan üzvlərdə haqsızlıq hissi yaradır. İkinci problem idarəetmə korrupsiyasıdır. Kooperativ rəhbərliyi şəffaf işləmədikdə, mənfəət gizlədilir və ədalətli bölgü kağız üzərində qalır.

Nəhayət, tarixi travmalar qalmaqdadır. Sovet dövründəki məcburi "kolxoz" (kollektiv təsərrüfat) təcrübəsi bir çox post-sovet ölkələrində kooperativ anlayışına qarşı inamsızlıq yaradıb. Sovet kolxozlaşması dövründə kəndlilər öz torpaq və əmlaklarını dövlət zoru ilə bura təhvil verməli olurdular. Nəticədə daxili motivasiya və mülkiyyət hissi itdi, effektivlik kəskin aşağı düşdü, kənd təsərrüfatı uzunmüddətli böhrana girdi.

Sovet dövrünün kooperativlərinin uğursuz olmasının 4 təməl səbəbi vardı:

• Kolxoz-kooperativlər könüllü deyil, məcburi yaradılırdı;
• Torpaq birbaşa kəndlinin deyil, ümuminin mülkiyyəti idi;
• Kooperativin üzvü istehsal etdiyi məhsulun üzərində sərəncamçı deyildi;
• Faktiki idarəetmə üzvlər tərəfindən deyil, dövlət tərəfindən həyata keçirilirdi.

"Könüllülük" prinsipi kooperativ modelinin təməl sütunudur

Beynəlxalq Kooperativlər Alyansının (ICA) qəbul etdiyi ilk rəsmi prinsip məhz "Könüllü və hər kəsə açıq üzvlük" bəndidir.

Tarixi təcrübə də sübut edir ki, əgər kooperativ könüllülük, tam şəffaflıq və ciddi nəzarət prinsipləri ilə işləyirsə, o, kiçik və orta istehsalçılar üçün dünyadakı ən ədalətli gəlir bölgüsü modelidir. Avropanın (məsələn, Niderland və Danimarkanın) inkişaf etmiş kənd təsərrüfatı məhz bu modelə əsaslanır.

Tarix sübut edir ki, könüllülük prinsipi pozulduqda kooperativ modeli tamamilə iflasa uğrayır. Artıq qeyd etdiyimiz kimi, bunun ən bariz nümunələri keçmiş SSRİ və Şərq bloku ölkələrində yaşanıb.

Uğurlu nümunə kimi isə 1844-cü ildə İngiltərədə fəhlələrin tamamilə könüllü şəkildə yaratdığı "Rochdale" kooperativi müasir kooperativlərin atası sayılır. Bu könüllü model hazırda Avropanın (məsələn, İspaniyanın nəhəng "Mondragon" kooperativi) və Şimali Amerikanın kənd təsərrüfatı, bank və pərakəndə satış sektorunun əsas güclərindən biridir.

Azərbaycanda, xüsusilə kənd təsərrüfatı sahəsində kiçik fermerlərin birləşməsi (aqrar kooperativlər) üçün böyük potensial var. Lakin keçmiş sovet kolxoz sisteminin buraxdığı mənfi psixoloji izlər hələ də insanların şüurunda "kooperativ = məcburiyyət" assosiasiyası yaradır. Bu səbəbdən müasir kooperativlərin qurulmasında fermerlərə bu birliyin tamamilə könüllü və onların xeyrinə olduğu aydın şəkildə izah edilməlidir və artıq bu proses gedir.